Gedragsverandering

Een overzicht van basisprocessen, de reacties die ontstaan bij aantasting, en de technieken om gedrag te beïnvloeden.

Een aantasting van een of meerdere van de basisprocessen leidt tot een reactie. Door met gedragsveranderingstechnieken in te spelen op deze basisprocessen en reacties kunnen we gedrag veranderen.

De aanpak is een abstracte weergave van de realiteit. De indeling in vijf basisprocessen is in de praktijk vaak minder scherp dan in de aanpak weergegeven is. Het voordeel van deze aanpak is dat het houvast geeft bij het creëren van een overzicht over hoe we gedrag kunnen beïnvloeden.

Aanpak voor duurzame gedragsverandering

Bekijk het complete procesmodel: van Bepalen via Analyseren en Ontwerpen naar Uitvoeren en Borgen.

Bekijk de Aanpak →

Welke techniek past bij jouw situatie?

Gebruik de keuzewijzer om op basis van de factor die je wilt beïnvloeden de juiste technieken te vinden.

Open de Keuzewijzer →

Waarden

Betekenis-/zingeving • Geluk • Waarden • Inzicht/begrip
4 reacties
12 technieken

Mensen zoeken naar betekenis en zingeving in hun leven. Wanneer dit basisproces wordt aangetast, ontstaan reacties die te maken hebben met het verlies van richting en doel.

Reacties bij aantasting van dit basisproces:

Betekenis zoekend/doelloosNeerslachtigNegatiever zelfbeeldVerlaagde creativiteit/spontaniteit

Technieken

Altercasting Iemand een rol toewijzen die past bij gewenst gedrag. Door iemand te behandelen ... Commitment Mensen willen consistent zijn met eerdere toezeggingen. Een kleine commitment le... Informeren Door mensen te voorzien van relevante informatie kunnen ze betere beslissingen n... Metafoor Abstracte concepten begrijpelijk maken door ze te vergelijken met iets bekends. ... Narratieven Verhalen zijn krachtige middelen om waarden over te brengen. Mensen onthouden ve... Personalisatie Informatie of ervaringen afstemmen op het individu. Gepersonaliseerde boodschapp... Self-affirmation Mensen de kans geven om hun kernwaarden te bevestigen. Dit versterkt het zelfbee... Voet in de deur Begin met een klein verzoek, gevolgd door een groter verzoek. Na 'ja' op het eer... Zelfovertuiging Mensen overtuigen zichzelf effectiever dan dat anderen hen overtuigen. Stel vrag... Koppeling met waarden Gewenst gedrag expliciet verbinden aan waarden die de persoon belangrijk vindt.... Argumenten geven Onderbouw je boodschap met relevante argumenten, maar doseer. Focus op de 2-3 st... Concrete meerwaarde benoemen Maak expliciet wat het gewenste gedrag oplevert. Vertaal abstracte voordelen naa...

Zelf

Autonomie • Uniekheid • Status/macht • Erkenning • Self-efficacy • Competentie
7 reacties
15 technieken

Mensen hebben een fundamentele behoefte aan autonomie, competentie en een positief zelfbeeld. Aantasting van dit basisproces leidt tot reacties rondom controleverlies en machteloosheid.

Reacties bij aantasting van dit basisproces:

Weinig ervaren controle over gedragAangeleerde hulpeloosheidPassiviteit/submissiefBoosheid/wanhoopBehoefte aan bevestigingVerlaagde self-efficacyReactieve weerstand ("jij bepaalt niet wat ik moet doen")

Technieken

Beloofde land Een aantrekkelijk toekomstbeeld schetsen dat mensen motiveert om in actie te kom... Altercasting Iemand een positieve rol toewijzen die hun zelfbeeld versterkt en gewenst gedrag... Feedback over progressie Regelmatige terugkoppeling over voortgang versterkt het gevoel van competentie e... Depersonaliseren Feedback geven op gedrag of situatie, niet op de persoon. Dit beschermt het zelf... Evoking freedom Expliciet benoemen dat iemand vrij is om te kiezen. Dit vermindert weerstand en ... Keuzemogelijkheden Mensen opties geven binnen acceptabele grenzen. Keuze geeft gevoel van controle.... Personalisatie Afstemmen op individuele voorkeuren en sterke punten versterkt het gevoel van un... Relatie herdefiniëren De relatie anders framen om machtsbalans te herstellen of gelijkwaardigheid te c... Stealing thunder Zelf als eerste negatieve informatie delen voordat anderen dat doen. Dit geeft c... Weerstand erkennen Erkennen dat verandering moeilijk is en dat weerstand normaal is. Dit valideert ... Successen uitvergroten Kleine overwinningen expliciet benoemen en vieren versterkt self-efficacy.... Liking/sympathie Mensen zijn meer geneigd te luisteren naar mensen die ze aardig vinden. Bouw eer... Gelijkenissen benadrukken Overeenkomsten benoemen creëert verbinding en maakt mensen ontvankelijker.... Exclusiviteit Geef mensen het gevoel dat ze speciaal of uitverkoren zijn. Dit versterkt status... Advies vragen Vraag mensen om input of advies. Dit geeft erkenning aan hun expertise en creëer...

Sociaal

Need to belong • Groepscohesie • Contrast tussen in- en out-group • Normen/moraliteit/ethiek
7 reacties
12 technieken

Mensen zijn sociale wezens met een sterke behoefte om ergens bij te horen. Aantasting van dit basisproces leidt tot reacties rondom uitsluiting en groepsdynamiek.

Reacties bij aantasting van dit basisproces:

Gevoel van exclusie/eenzaamheidDrang naar connectieVooroordelen outgroupBevoordelen ingroupGekrenkt rechtvaardigheidsgevoelBoosheid/wanhoopConformeren aan de norm

Technieken

Antropomorfisme Menselijke eigenschappen toekennen aan niet-menselijke zaken maakt ze relateerba... Autoriteit opwekken Mensen volgen eerder advies van erkende autoriteiten of experts.... Publieke commitment Toezeggingen die openbaar gemaakt worden, worden vaker nagekomen door sociale dr... Injunctieve normen Communiceren wat de groep vindt dat je zou moeten doen (wat 'hoort').... Relatie herdefiniëren De aard van de relatie anders framen om samenwerking te bevorderen.... Sociale bewijskracht Laten zien dat anderen het gewenste gedrag al vertonen. Mensen volgen de massa.... Social modelling Voorbeeldgedrag laten zien door mensen die de doelgroep bewondert of waarmee ze ... Descriptieve normen Communiceren wat de meerderheid daadwerkelijk doet (feitelijk gedrag).... Wederkerigheid Cialdini-principe Geef eerst iets waardevols voordat je iets vraagt. Mensen voelen een sociale ver... Door-in-the-face Begin met een groot verzoek dat wordt afgewezen, gevolgd door een kleiner verzoe... Groepsidentiteit benoemen Benoem expliciet de groep waar iemand bij hoort. Dit activeert sociale identitei... Eenheid creëren Cialdini-principe Maak mensen onderdeel van het proces. Gedeelde identiteit versterkt bereidheid t...

Energie

Gemak van verwerking • Energiebesparing (heuristieken) • Voorspelbaarheid • Consistentie
8 reacties
24 technieken

Het brein is van nature lui en zoekt naar manieren om energie te besparen. Aantasting van dit basisproces leidt tot cognitieve overbelasting en vermijdingsgedrag.

Reacties bij aantasting van dit basisproces:

Cognitieve foutenPassiviteitStressresponsHang naar routineOverdenken/piekerenKorte termijn denkenUitstelgedragPassieve weerstand ("Pfff.. daar heb ik geen zin in")

Technieken

Anchoring Keuze-architectuur Een referentiepunt geven waar mensen hun oordeel aan ophangen. Het eerste getal ... Associaties Gewenst gedrag koppelen aan positieve associaties of bestaande gewoonten.... Emotional see-saw Eerst een negatieve emotie oproepen, dan opluchting bieden. Het contrast verster... Defaults Keuze-architectuur De standaardoptie bepaalt vaak de keuze. Mensen wijken zelden af van de default.... God terms Woorden gebruiken die universeel positief zijn en moeilijk te weerspreken.... Inbeelden Mensen vragen zich voor te stellen dat ze het gedrag al vertonen. Visualisatie v... Implementatie intenties Concrete als-dan plannen maken. 'Als X gebeurt, dan doe ik Y' maakt gedrag autom... Moeilijk maken probleemgedrag Frictie toevoegen aan ongewenst gedrag. Extra stappen verminderen de kans op uit... Mere-exposure Herhaalde blootstelling aan iets maakt het vertrouwder en aantrekkelijker.... Metafoor Complexe concepten vereenvoudigen door vergelijking met iets bekends.... Primacy/Recency Keuze-architectuur Het eerste en laatste item worden beter onthouden. Plaats belangrijke info strat... Prompts/herinnering Op het juiste moment een herinnering geven die het gewenste gedrag triggert.... Verklein je verzoek Een kleiner verzoek doen dan wat je eigenlijk wilt. Klein beginnen verlaagt de d... Verzoek voor in de toekomst Vragen om toekomstige toezegging. Mensen zeggen makkelijker ja voor later dan vo... Voet in de deur Begin met een klein verzoek, bouw dan op naar grotere verzoeken.... Herhaling Boodschappen herhalen verhoogt acceptatie en herinnering. Bekendheid creëert ver... Fluency Informatie die makkelijk te verwerken is, voelt betrouwbaarder en waardevoller.... Priming Activeer onbewust concepten die gewenst gedrag bevorderen via woorden, beelden o... Patronen doorbreken Onderbreek bestaande routines om ruimte te maken voor nieuw gedrag. Contextveran... Momentum benutten Haak aan bij bestaande beweging of energie. "Nu je toch..." maakt gebruik van co... Rational Override Help mensen bewust hun automatische reacties te overrulen via pauzes, checklists... Sturing Keuze-architectuur Leid mensen subtiel naar gewenst gedrag via bewegwijzering, visuele aanwijzingen... Makkelijk maken Keuze-architectuur Verwijder drempels voor gewenst gedrag: minder stappen, minder formulieren, mind... Moeilijk maken Keuze-architectuur Voeg frictie toe aan ongewenst gedrag: extra stappen, wachttijd, waarschuwingen....

Evolutie

Pijnvermijding • Beloning • Zekerheid en veiligheid • Gezondheid • Seks/voortplanting • Eten
6 reacties
15 technieken

Ons brein is gevormd door miljoenen jaren evolutie. We zijn geprogrammeerd om te overleven: gevaar vermijden, beloningen najagen. Aantasting leidt tot fight/flight/freeze reacties.

Reacties bij aantasting van dit basisproces:

Veel risico nemen (promotie)Geen risico durven nemen (preventie)Meer extrinsieke motivatieTwijfelenVermijdingSceptische weerstand ("ik geloof het niet")

Technieken

Aantrekkelijkheid Aantrekkelijke mensen worden als betrouwbaarder en competenter gezien. Dit beïnv... Beloning en straf Gedrag dat beloond wordt, wordt herhaald. Gedrag dat bestraft wordt, vermindert.... Complimenten Oprechte complimenten activeren het beloningssysteem en maken mensen ontvankelij... Fear appeal Angst oproepen om actie te stimuleren. Werkt alleen met een concrete, haalbare o... Garanties Zekerheid bieden vermindert het gevoel van risico en stimuleert actie.... Humor Humor verlaagt afweermechanismen en maakt mensen ontvankelijker voor boodschappe... Informeren Feitelijke informatie over risico's en kansen helpt mensen betere beslissingen n... Loss vs. gain frame Verlies benadrukken werkt sterker dan winst. Mensen zijn meer gemotiveerd om ver... Seks Seksuele prikkels trekken aandacht en activeren evolutionaire driften.... Stealing thunder Zelf negatief nieuws brengen voordat anderen dat doen. Dit vermindert de impact ... That's not all Extra's toevoegen aan een aanbod voordat iemand besluit. Het voelt als bonus.... Schaarste (limiet) Cialdini-principe Communiceer dat iets beperkt beschikbaar is in tijd of hoeveelheid. Dit creëert ... Schaarste (exclusiviteit) Cialdini-principe Maak iets alleen toegankelijk voor een selecte groep. Exclusiviteit combineert s... Fun Theory Gamification Maak gewenst gedrag leuk of speels. Gamification activeert het beloningssysteem.... Concrete consequenties tonen Boosting Maak de gevolgen van keuzes visueel en tastbaar via grafieken of simulaties....